Keuzevrijheid in de oorlog
De Athenaeumbibliotheek staat misschien wel het bekendste om haar middeleeuwse boeken. De collectie bevat echter ook divers materiaal uit de Tweede Wereldoorlog. In het themajaar ‘80 jaar vrijheid’ belicht de Athenaeumbibliotheek het aspect van (des)informatie en keuzevrijheid in de oorlog. Voor de expositie ‘Keuzevrijheid in de oorlog’ doken medewerkers van de Athenaeumbibliotheek de depots in. Welke aspecten van de Tweede Wereldoorlog komen daarin naar voren?
Propaganda van alle kanten
Als eerste valt te denken aan propagandamateriaal. Natuurlijk zijn er de brochures en affiches vanuit de Duitse bezetters en de NSB. Nederlandse burgers werden opgeroepen om lid te worden, te doneren aan Winterhulp of meer algemeen om de kant te kiezen van nazi-Duitsland. Daartegenover stonden informatiebronnen vanuit de geallieerden en door verzetsgroepen. Net als de bezetter (maar dan uiteraard illegaal) brachten zij kranten in omloop om het ‘nieuws’ uit andere hoek te verspreiden. Ook zijn er nog veel prenten overgeleverd waarin nazi-kopstukken belachelijk gemaakt werden.
De bibliotheek in oorlogstijd
Ook over de Bibliotheek Deventer in oorlogstijd is informatie overgeleverd, met name in de vorm van een vijftal journaals waarin de directeur en bibliothecaressen verslag deden vanaf het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog tot de bevrijding.
In die periode verschenen lijsten van boeken die door de Duitse bezetter verboden werden. De bibliotheek gaf maar gedeeltelijk gehoor aan het bevel om de betreffende boeken te verwijderen en niet meer uit te lenen. In plaats daarvan hebben ze de verboden boeken verborgen op de zolder van de bibliotheek en later, nadat het pand was getroffen door een bombardement op 6 februari 1945, verplaatst naar de kelder. Op deze manier hebben de boeken de oorlog doorstaan.
Foto van het personeel van de bibliotheek op de Brink, april 1945. Fotograaf v.d. Geijn, archief Bibliotheek Deventer.
Nasleep van de oorlog
Op 10 april 1945 werd Deventer bevrijd. Dit was een moment van feest, maar er ontstonden ook vragen over de keuzes die mensen in oorlogstijd maakten. Zo bevindt zich in de collectie van de Athenaeumbibliotheek de brochure ‘Wat moet er met de NSB’ers gebeuren?’ (1945) van predikant Krijn Strijd, evenals getuigenverslagen zoals ‘Aan de gaskamer ontsnapt’ van Auschwitz-overlevende Rosa de Winter-Levy.
De openstelling van het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR), waarbij dossiers van verdachten van collaboratie raadpleegbaar zijn in het Nationaal Archief, maakte recent dit thema van doorwerking bijzonder actueel. Daarnaast staan anno 2025 democratie en vrije nieuwsgaring wereldwijd onder druk. Kortom: ook na 80 jaar zijn keuzevrijheid en informatievoorziening belangrijke maatschappelijke thema's.
Dit artikel hoort bij de expositie ‘Keuzevrijheid in de oorlog’. Deze expositie (met randprogramma) is gratis te bezoeken vanaf 8 april t/m 28 juni in Bibliotheek Deventer Centrum.