Door Katelijn Vooijs, medewerker Erfgoed en Publiek

De periode van het einde van de negentiende eeuw tot aan de Eerste Wereldoorlog kende een nooit eerder vertoonde welvaart in Europa – ze wordt ook wel de Belle Epoque genoemd. Op de wereldtentoonstellingen werden spectaculaire uitvindingen gepresenteerd en nieuwe stromingen als het impressionisme maakten hun intrede in schilderkunst en muziek. Grote culturele ontwikkelingen gingen gepaard met flinke commercialisering van vrijwel elke sector.

Dit gold ook voor het boekbedrijf. Twee ontwikkelingen speelden hierbij een rol. Enerzijds de toegenomen afzetmarkt: de geletterdheid in Nederland en Europa groeide gestaag, waardoor er meer vraag was naar goedkoop drukwerk. Anderzijds waren er steeds meer technieken voorhanden om boeken ook snel en goedkoop te produceren. De snelpers verving de handpers, waardoor grotere oplages mogelijk waren. Afbeeldingen konden met steendruk worden geproduceerd, wat een revolutie betekende voor het drukken in kleur. Ook het papier veranderde: in plaats van het stevige lompenpapier werd het goedkopere houtpulppapier gebruikt.  

Dit kwam de kwaliteit van de boeken niet zozeer ten goede. Boeken waren geen luxeartikelen meer met een lang en zorgvuldig ontwerpproces, maar moesten zo goedkoop en snel mogelijk voor de massa's worden geproduceerd. Ook was het houtpulppapier vele malen brozer dan het handgeschepte papier dat voorheen werd gebruikt. Deze nieuwe manier van boekproductie kon op veel kritiek rekenen van schrijvers en kunstenaars. Vanaf de jaren tachtig kwam er dan ook een grote tegenbeweging op gang in de kunsten: art nouveau. Hierin werd teruggegrepen op de stijlen en technieken van voor de industrialisatie en massaproductie.
  

                                                        Afbeelding: steendrukpers

Kenmerkend voor art nouveau zijn het rijke kleurgebruik, de vloeiende lijnen en de natuurelementen die op realistische of abstracte wijze voorkomen in illustraties. Kunstenaars haalden veel inspiratie uit middeleeuwse kunst en prezen de ambachtelijke wijze waarop deze tot stand kwam. Er kwamen verschillende varianten op in het hele continent, waarvan ook de verschillende benamingen voor de kunststijl getuigen: jugendstil, arts-and-crafts en nieuwe kunst. Al deze varianten bevatten hun eigen elementen, maar zijn vergelijkbaar in stijl en datering.

Art nouveau was niet alleen vernieuwend door diens stijl, maar ook door de manier waarop die voorkwam in decoratieve kunsten. Alledaagse gebruiksvoorwerpen als meubels, behang, servies en zelfs haarborstels werden aantrekkelijk gemaakt door art nouveau-elementen. Het duurde niet lang tot ook boeken, gebruiksvoorwerpen bij uitstek, werden gedecoreerd met deze populaire kunststijl.

Een van de voorlopers van decoratieve boekontwerpen in deze periode was de schrijver en kunstenaar William Morris. Hij speelde een belangrijke rol in de arts and crafts-beweging, de Engelse tak van art nouveau. Met zijn privédrukkerij, de Kelmscott Press, begaf hij zich op het snijvlak van fijne en decoratieve kunst. Zijn uitgave van het verzameld werk van Geoffrey Chaucer (ca. 1340-1400) uit 1896 kan dan ook beschouwd worden als een hoogstandje van het boekontwerp aan het einde van de negentiende eeuw. Kenmerkend voor Morris is zijn waardering voor de middeleeuwse ambachten die hij imiteerde, terwijl hij zijn ontwerpen ook aantrekkelijk hield voor een negentiende-eeuws publiek. Chaucer's tales kwam van de pers van Morris, maar de door de middeleeuwse kunst geïnspireerde afbeeldingen waren vervaardigd door sir Edward Burne-Jones.
 

                             The works of Geoffrey Chaucer now newly imprinted  (1896), signatuur  239 C 13. Gedigitaliseerd en te zien op Athenaeumcollecties.nl.  

Al snel waren de art nouveau-invloeden niet alleen meer te vinden in prachtuitgaven met uitgebreide illustraties aan de binnenkant van het boek, maar ook in meer ‘alledaagse’ boeken waarvan vooral de band moest opvallen. Het bedrukken van de boekomslagen werd aan het einde van de negentiende eeuw dan ook steeds populairder in Europa. Ironisch genoeg werd de stijl van art nouveau, die begonnen was in een beweging tegen massaproductie, steeds meer ingezet om boeken van een interessante buitenkant te voorzien om ze geschikter te maken voor de verkoop. Mooie voorbeelden uit de collectie van de Athenaeumbibliotheek zijn de boeken van kinderboekenschrijfster Top Naeff die ontworpen zijn door Cornelia van het Hart. Deze kunstenares was breed onderlegd en had zich veel stijlen eigen gemaakt, waaronder ook de nieuwe kunst. De ontwerpen die ze voor de boeken van Top Naeff maakte werden gekenmerkt door kleurrijke bloemenpatronen met gouden randjes.  

                                                                                            School-Idyllen (1917), signatuur:  171 B 23

De bekendste voorbeelden van art nouveau in het Nederlandse boekontwerp zijn echter de boekbanden van Louis Couperus. De vaak sprookjesachtige thematiek van Couperus’ boeken leende zich goed voor de dromerige stijl. Boeken als Psyche, Babel en God en Goden werden door de bekende kunstenaar Jan Toorop voorzien van een zorgvuldig ontworpen band die geheel in de sfeer van het verhaal was ontworpen. Typerend voor de boekomslagen van Toorop was dat het verhaal en het omslag een eenheid vormden: het omslag gaf alvast een voorproefje van de sfeer van het verhaal. Sinds 1984 beschikt de Athenaeumbibliotheek over een heuse Couperuscollectie door de schenking van de verzamelaarster mevrouw W.M.S. Pitlo- van Rooyen. Hierin zijn de meeste drukken van zijn romans en andere werken te vinden.

                                                Psyche (1916), signatuur: Cou 335; God en goden (1903), signatuur: Cou 197

In de collectie van de Athenaeumbibliotheek zijn de verschillende kanten van de art nouveau-beweging te zien. Enerzijds komen de middeleeuwse invloeden in beeldtaal en productieproces terug in het werk van William Morris. Anderzijds tonen het werk van Cornelia van het Hart en Jan Toorop aan dat de invloed van commercialisering ook binnen de boeken van art nouveau onvermijdelijk was. Hoewel de beweging het tij van de massaconsumptie niet heeft weten te keren, heeft ze blijvend de aandacht weten te vestigen op het belang van de vormgeving van het boek.

Bronnen

Dongelmans, B. & De Kruif, J. ‘Technische Vooruitgang Zoekt Gretig Publiek. Het Boekbedrijf in De Negentiende Eeuw’, in: Jaarboek Voor Nederlandse Boekgeschiedenis. Jaargang 17 (2010) - DBNL, https://www.dbnl.org/tekst/_jaa008201001_01/_jaa008201001_01_0007.php.

Kuitert, L., ‘De uitgeverij en de symbolische productie van literatuur. Een historische schets 1800-2008’, in: Stilet 20 (2008-a), 2, p. 67-87.

Morris, W. The Ideal Book: Essays on Lectures on the Arts of the Book. DGO-Digital original, 1. Geredigeerd door William S. Peterson. Oakland: University of California Press, 1982.

Russel Taylor, J. The art nouveau book in Britain. London: Methuen, 1966.